İyi Huylu Prostat Büyümesi Rehberi (I): Yakınmadan Tanıya
Prostat bezi, üreme sistemine ait ve tüm erkeklerde bulunan yaklaşık 18-20gr ağırlığında bir dokudur. İdrar yapma sorunlarıyla ilişkilendirilerek ismi “hastalık ” gibi anılsa da, görevi meninin önemli bir kısmını oluşturan ve spermleri koruyan salgıyı üretmektir. Yani prostat bezinin temel görevi idrar yapmak değil, üreme fonksiyonuna destek olmaktır. Çünkü, menideki prostat bezi salgısı spermlerin dişi üreme sisteminde hayatta kalmasını ve hareket etmesini sağlayan enzimler (örneğin PSA), çinko ve sitrik asit gibi maddeleri içerir.
Prostat bezi mesane (idrar torbası) çıkışında yer alan idrar kanalının (üretra) başlangıcını bir bilezik gibi sardığı için ilerleyen yaşla birlikte ortaya çıkan hücre sayısındaki artış neticesinde doğrudan idrar kanalına baskı yaparak idrar akımını mekanik olarak engelleyebilir (Görsel 1).
Prostat Bezi Neden Büyür?
İyi huylu prostat büyümesine yol açan temel faktörler yaşlanma ve hormonal değişimlerdir. Testosteronun (erkeklik hormonu) aktif formu olan dihidrotestosteron (DHT) seviyesindeki değişimler büyümeyi tetikler. Bununla birlikte, BPH’ de ailesel geçiş olabileceği klinik olarak kanıtlanmıştır. Birinci derece akrabalarında erken yaşta BPH öyküsü olan bireylerde risk anlamlı derecede daha yüksektir.
Prostat Büyümesi ve Cinsel Yaşam
Cinsel Aktivite Sıklığı BPH Gelişimini Önler mi? Çok yoğun olarak gündemde olmasına rağmen literatürde cinsel aktivite sıklığının (ejakülasyon sayısı) BPH gelişimini doğrudan engellediğine veya prostat hacmini küçülttüğüne ilişkin kanıt bulunmamaktadır. Bu nedenle, düzenli ejakülasyonun (boşalma) prostat dokusunu “boşalttığı” ve büyümeyi durdurduğu iddiasının tıbbi dayanağı yoktur.
BPH ile ilişkili alt idrar yolu yakınmaları yaşayan erkeklerde, erektil disfonksiyon (iktidarsızlık, sertleşme sorunları) görülme sıklığı normal popülasyona göre daha yüksektir. Her iki sağlık sorununun gelişmesinde de atar damarlardaki yetmezlik, kronik inflamasyon (yangı) ve pelvik (leğen kemiği içi) bölgedeki nitrik oksit (NO) düzeyindeki azalma tabloyu tetikleyen ortak mekanizmalardır. Ayrıca,gece sık idrara çıkma (noktüri) nedeniyle bozulan uyku kalitesi ve yorgunluk hissi, libido (cinsel istek) ve ereksiyon kalitesini dolaylı olarak olumsuz etkiler.
Prostat Büyümesi Kansere Döner mi?
İyi huylu prostat büyümesi ve prostat kanseri birbirine geçişi yani dönüşümü olmayan hastalıklardır. Biri diğerinin öncü hastalığı değildir. Bununla birlikte, aynı erkekte aynı zamanda iyi huylu büyüme ve kanser teşhis edilebilir. Yol açtıkları yakınmalar yönüyle değerlendirdiğimizde bu iki hastalık arasındaki en önemli fark; BPH hastalarda teşhis öncesi idrar yapmayla ilgili ciddi yakınmaya yol açarken prostat kanserli çoğu hastada tanı öncesi idrar atımı sırasında hiçbir şikayet bulunmaz.
Prostat Büyümesinde Yakınmalar
BPH hastalarında ilk yakınmalar sıklıkla ellili yaşlarla birlikte görülmeye başlar. İlerleyen yaşla birlikte yakınmaların şiddeti ve niteliği giderek artar. Bununla birlikte, her prostat büyümesi mutlaka ve aynı yoğunlukta şikayete yol açmaz. Bazı hastalarda 140 gramlık bir prostat ciddi yakınma yaratmazken, bazılarında 40 gramlık bir büyüme hayat kalitesini ciddi şekilde bozabilir.
Belirtileri iki ana grupta incelemek teknik olarak daha doğrudur:
- Atım Sorunları: İdrar yapmaya başlarken bekleme, idrar akış hızının azalması, kesik kesik idrar yapma ve idrar yapma bittiğinde damlama. Bu durum genellikle prostatın mekanik olarak yolu tıkamasından kaynaklanır.
- Depolama (İrritatif) Sorunları: Sık idrara çıkma, gece idrar için uyanma (noktüri) ve ani idrar sıkışıklığı hissi. Bu belirtiler, mesanenin tıkanıklığa karşı adeta bir tepkisi olarak ortaya çıkar.
Özellikle prostatı mesane içerisine doğru büyüyen (intravezikal protrüzyon) vakalarda atım zorlukları daha belirgin yaşanır. Tanı aşamasında bu ayrımı yapmak, doğru tedavi yöntemini seçmek için kritiktir.
Tanı Süreci ve Değerlendirme Kriterleri
Alt idrar yoluna ait yakınmaları olan kişileri değerlendirirken belirli bir disiplini takip ederek ilerlemek gerekir. BPH tanısı sadece hastanın “Prostatım var.” beyanıyla konulamaz; objektif veriler şarttır. Süreç yakınmaların sorgulanacağı öykü, fiziki değerlendirmenin yapılacağı muayene, tahlil ve tetkikler basamaklarından oluşur.
Pek çok erkek sık idrar yapmayı, hele yaşı altmışlara ulaştıysa, prostat bezinde büyüme olduğu yorumuyla açıklar. Oysa şeker hastalığı, aşırı günlük sıvı tüketimi, idrar yolları iltihaplanması hatta uyku düzensizliği dahi sık idrar yapmaya neden olabilir. Bazı vakalarda alt idrar sistemi yakınmalarının kaynağı mesanenin depolamasındaki dertlerle ilglidir. Bu nedenlerle, hastanın şikayetlerinin sabırla dinlenmesi ilk görüşme sırasında bile doğru teşhise giden yolu açacaktır.
Parmakla rektal (makat) yoldan yapılacak muayene (PRM), prostatın büyüklüğü, kıvamı ve yüzeyinin düzgünlüğü gibi kritik bilgileri sağlar. Muayene prostat sağlığı üzerine yorum söyleyebilmek için mutlaka gereklidir. Muayenede sert odakların tespiti kanser şüphesi uyandırır. Laboratuvar ve görüntüleme alanlarındaki gelişmelere rağmen 45 yaşından sonra erkeklerin mevcut bulguları esas alınarak belirli aralıklarla muayene olmaları şarttır.
Muayene sonrasında yapılacak kan ve idrar tetkikleri teşhis için hayati önem taşır (Görsel 2). İdrar atımında sorun tanımlayan kişilerde böbrek fonksiyonlarının değerlendirilmesi ve PSA (Prostat Spesifik Antijen) düzeyinin saptanması gerekir. PSA prostat bezinde üretilen ve meni boşaldığında kısa sürede sıvılaşmasını sağlayan bir enzimdir. Kanda PSA değerinin artışı prostat beziyle ilgili tüm rahatsızlıklarda saptanabilir. BPH hastalarında tetkik edilmesinin sebebi prostat kanseri ayırıcı teşhisine yöneliktir.
İdrar yollarındaki iltihaplanma (enfeksiyon) sık idrar yapma, idrarı atamama, mesanede tam boşalmama hissi gibi yakınmalara yol açabilir. Bu nedenle, alt idrar yolu yakınması olanlarda mutlaka idrar tahlili ve/veya kültürüyle iltihaplanmanın dışlanması gerekir.
Alt idrar yolu yakınmalarında ultrason cihazıyla yapılacak görüntüleme teşhisin yanı sıra ayrıcı tanıya da destek olur. Üriner Sistem (Üst ve Alt İdrar Yolları) Ultrasonografisi böbrekler, üst toplayıcı sistem, mesane ve prostat bezi hakkında bilgi sağlar (Görsel 3). Mesanede taş ya da tümör varlığı, prostat boyutu, prostat orta lobunun mesane içerisine uzanması gibi bilgiler teşhise bir adım daha yaklaşılmasını sağlayacaktır.
BPH tanısında idrar akım hızı (üroflovmetri) testi yapılması tek başına anlam ifade etmese de diğer tetkiklerle beraber yol gösterici araçlardan birisidir. Saniyedeki idrar akım hızının 15ml altında olması atım zorluğu bulgusu olarak kabul edilir.
Sonuç
İyi huylu prostat büyümesi istisnasız her erkekte ilerleyen yaşla birlikte doku düzeyinde gelişir. Ancak büyüyen her prostat bezi tedavi gerektirmez. Bir anlamda yakınmaya yani yaşam kalitesinde bozulmaya yol açmayan prostat büyümesinin tedavisi gereksizdir. Diğer taraftan mesanede taş bulunması, tekrarlayan idrar yolu iltihaplanmaları ya da kanamaya yol açan büyük prostat dokusu, sondayla idrarın boşaltılması ihtiyacı söz konusu ise özellikle cerrahi yöntemlerle müdahil olunması gerekir.
Doğru teşhis için ürolog görüşü almak en akılcı yoldur.
